سه شنبه ۵ام بهمن ۱۳۹۵ ۱۲:۵۷:۱۵ قبل از ظهر

آهن

کد خبر: 10487
تعداد بازدیدکننده: 543
تاریخ: ۰۶ آبان ۱۳۹۱

و انـزلنـا الحـدیـد فـیـه بـاءس شـدیـد و مـنافع للناس

این عنصر با نشان اختصاری Fe ، چهارمین عنصر پوسته زمین از لحاظ فراوانی بوده و از کلمه لاتین فروم Ferrum گرفته شده است .

اولین نشانه‌های استفاده از آهن متعلق به حدود ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد یعنی زمان سومری‌ها و مصریان می‌باشد. در آن زمان ابزارهای کوچکی مانند سرنیزه و زیورآلات که از آهن شهاب‌سنگ‌ها به دست آمده بود، مورد استفاده قرار می‌گرفت. از آن جا که شهاب‌سنگ‌ها از آسمان بر روی زمین می‌افتادند، برخی زبان‌شناسان معتقدند که واژه‌ی انگلیسی آهن( Iron )که با بسیاری از زبان‌های اروپای غربی و شمالی هم ریشه است، از واژه‌ی Etruscan aisar به معنی خدایان گرفته شده است  .

ذخایر آهن دنیا

روسیه بیشترین ذخایر آهن را دارا می‌باشد. این کشور حدود ۱۹ درصد از ذخایر آهن دنیا را در اختیار دارد. کشورهای استرالیا (۶/۱۵ درصد)، اکراین (۵/۱۲ درصد)، چین (۹ درصد) و برزیل (۵/۷ درصد) در مکان‌های بعدی قرار دارند.

تولید آهن و فولاد یکی از ارکان بنیادی اقتصادی هر کشور است و جزء صنایع مادر جهت پیشرفت و توسعه است.یکی از شاخصه های توسعه یافتگی کشور ها سرانه  مصرف فولاد آن ها در سال می باشد .

استخراج سنگ آهن و تولید کنسانتره

در بین کشورهای تولید کننده‌ی سنگ‌آهن، کشور چین با میانگین تولید ۷۴/۲۳۸ میلیون تن رتبه‌ی اول را دارا است. برزیل با میانگین تولید ۲۰۱ میلیون تن رتبه‌ی دوم را دارا است. کشورهای استرالیا، روسیه و هندوستان در مکان‌های بعدی قرار دارند.(آمار سال ۷۵ منبع:سایت پایگاه ملی داده های علوم زمین)

هدف از ارائه آمار ها اینکه کشوری مثل روسیه با اینکه بیشترین ذخایر آهن را داراست و از لحاظ دانش فنی نیز کم ندارد ولی با تمام توان سنگ آهن استخراج نمی کند .

مـنابـع و ذخـایر سنـگ آهـن ایـران

   مهمترین کانسارهای آهن کشف شده ایران در استانهای یزد، کرمان، خراسان و مرکزی واقع شده اند. میزان ذخیره قطعی این کانسارها ۸/۱ میلیارد تن(بنا بر اکتشافات روس ها در ایران ) و ذخیره کلی آنها ( ذخیره قطعی به علاوه ذخیره احتمالی ) بیش از ۳ میلیارد تن گزارش شده است که بیش از ۹۰ درصد این کانسارها از نوع آذرین و اسکارن هستند .

  در جدول زیر مشخصات مهمترین کانسارها و معادن آهن ایران آورده شده است یکی از اولویت های مهم ایران در بخش معادن، افزایش تولید سنگ آهن جهت جوابگویی به نیاز روز افزون صنعت فولاد کشور است .

ذخیره آهن کشف شده در سنگان خواف طبق اعلام وزارت صنایع و معادن سابق برابر کل اکتشافات قبلی(حدود ۴ میلیارد تن) آهن دارد .

بنا بر آمار اعلام شده فوق الذکر (منبع :سایت پایگاه ملی داده های علوم زمین) مجموع ذخیره قطعی آهن منطقه بافق بیش از ۱۳۰۰ میلیون تن بوده است .

تولید آهن و فولاد ایران

پیشینه‌ صنعت فلزکاری و شناخت فلزات در ایران به هزاره‌ چهارم پیش از میلاد می‌رسد. با این که شناخت آهن در ایران باستان قدمت دارد، این فلز تا ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد چندان مورد استفاده نبوده است. با روی آوردن آریائیان به ایران در اوایل هزاره‌ اول پیش از میلاد کاربرد آهن افزایش یافت. در حفاری‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسان، کوره‌هایی ویژه‌ ذوب آهن در “قره‌داغ” و نزدیکی تبریز یافت شده است و به نظر می‌رسد در اعصار گذشته تعدادی کانسار آهن در کوه‌های البرز و نیز در اطراف کرمان(معادن گل‌گهر) شناخته شده بود.

گمان می‌رود ایرانیان در دوره هخامنشی در ساختن فولاد و در به کار بردن آهن و فولاد مهارت داشته‌اند و می‌دانستند آهن در برابر هوا و نم زنگ می‌زند و به همین دلیل آن را برای جلوگیری از زنگ زد‌گی قیر اندود می‌کردند. ساختمان‌های این دوره‌ مثل پاسارگارد، تخت جمشید و شوش در قسمت پایه‌ها، ستون‌ها و سردرها از سنگ ساخته شده است. این سنگ‌های بزرگ تراش داده شده بوسیله‌ ملات به هم متصل شده و با بست‌های آهنی یا چوبی به یکدیگر پیوند یافته اند.

شیوه فرآوری فولاد پیش از اسلام در ایران روشن نیست. از شکل کوره و آجر‌های که در ساختمان استفاده می‌شده آگاهی نداریم. به طور کلی آهن در دوره هخامنشیان از کانسارهای اطراف نیریز استخراج می‌شده و همان گونه که جغرافی‌دانان اسلامی نوشته‌اند پس از این دوره نیز از این کانسارها بهره‌برداری می‌شده است.

در ایران باستان از آهن برای ساختن بعضی ابزار‌آلات و بویژه جنگ افزارهایی نظیر شمشیر، نیزه و پیکان استفاده می‌کردند. معادن و کوره‌های ذوب سنگ آهن که از قدیم در ایران شناخته شده بودند عبارتند از: کوره‌ها و معادن ذوب آهن در نزدیکی تبریز، کوه‌های البرز در نزدیکی رشت و ماسوله و سنگ آهن‌های غرب تهران و نزدیکی قزوین.
نشانه‌های از نخستین فولاد سازی در نزدیکی تخت ‌جمشید، کرمان، شیراز و بعضی از جزایر خلیج فارس یافت شده است. در دوران صفوی، اسلحه‌سازان ایرانی در تولید سلاح‌هایی از قبیل شمشیر شهرت زیادی به دست آورده بودند. ایرانیان از قدیم‌الایام در ساختن شمشیر از فولاد استفاده می‌کردند و گاهی اوقات فولاد آب‌داده را از هندوستان و بخصوص حیدرآباد به ایران می‌آوردند.

در دوران قاجار، امیرکبیر به استخراج معادن، ایجاد کارخانه‌های مختلف، استخدام استادان فنی خارجی و فرستادن صنعت‌کاران به روسیه،‌ خرید کارخانه از کشورهای غربی و حمایت از محصولات داخلی توجه خاص داشت. او نخست به معادن پرداخت و در آن زمان اداره‌ امور معادن را طبق فرمانی تاسیس کرد. ناپلئون به عنوان هدیه تاجگذاری ناصرالدین شاه، سه دستگاه کوره ذوب فلز به ایران فرستاد. این کوره‌ها نقش مهمی در راه اندازی صنایع جدید داشت.

   نخستین کارخانه‌های ایران مانند چدن ریزی، فلزکاری و دیگر صنایع کوچک در دوران صدارت امیرکبیر گشایش یافت.
اولین قدم در مسیر اسقرار صنعت ذوب آهن در ایران در سال ۱۲۶۵ شمسی توسط حاج محمد حسن امین الضرب صورت گرفت که به علت وضعیت سیاسی آن روزگار موفق نگردید. در سال‌های ۱۳۰۵ تا ۱۳۳۸ نیز اقداماتی برای تاسیس ذوب آهن در ایران شد که همگی با شکست مواجه شد تا این که در سال ۱۳۴۴ یک موافقت نامه همکاری فنی-اقتصادی بین ایران و شوروی ‌سابق در مورد تاسیس کارخانه ذوب آهن اصفهان امضاء شد. اولین شمش چدن تولیدی کارخانه در دی ماه ۱۳۵۱ تحویل گرفته شد(آسایش،۱۳۷۴)

حمید رضا رنجبر بافقی

۴ نظر

  1. عليرضا رنجبر بافقي می‌گه:

    با تشکر
    مقاله کاملا علمی ودقیق مطرح شده واموزنده است
    همشهریان عزیز با کامنتهای خود باعث دلگرمی نویسندگان وگردانندگان سایت محلی بافق فردا شویم

  2. حمید می‌گه:

    با سلام
    مقاله جالبی است.کاش قسمت آمار مربوط به ایران و بافق کاملتر بود.

  3. شمع زبان دراز می‌گه:

    اگر اقای عسگری بتواند در اسرع وقت گندله سازی بافق را راه اندازی کند بسیاری از معضلات و کمبودهای ما در بافق از بین میرود
    همت و همدلی مرد خیلی کار ساز است
    مردم باید بخواهند

  4. هاشم محلوجی می‌گه:

    بـــا ســـلام
    ضمن تشکر از آقای مهندس رنجبر
    با توجه به آمار ارائه شده ،هرچند ذخیره معدن چغارت رو به پایان است و بهترین معدن بعد از چغارت یعنی چادرملو به اردکان واگذار شده ،هنوز آنومالی های آهن دار فراوانی دست نخورده وجود دارد ،لذا می بایست هرچه زودتر چرخه تولید فولاد در بافق راه اندازی شود .
    تاخیر در این امر =اهدا این توده های معدنی به شهرهای همجوار جهت راه اندازی واحد های فولادی