پنج شنبه ۳ام فروردین ۱۳۹۶ ۰۸:۵۰:۰۳ قبل از ظهر

سنگ‌‌آهن گمشده ۸/۵ میلیارد دلار

کد خبر: 58789
تعداد بازدیدکننده: 108
تاریخ: ۱۴ خرداد ۱۳۹۴

مالی پرس؛ رشد درآمدهای نفتی که نه از افزایش حجم صادرات که از رشد قیمت‌‌های جهانی نفت حاصل شد، توجه همه را از دیگر بخش‌های صادراتی خام‌فروشی و به ویژه معادن منحرف کرد. صنعت فولاد و معادن آهن از جمله صنایع مورد توجه و حمایت همه دولتمردان در ربع قرن اخیر به شمار می‌رود که رشد صادراتی بسیار سریعی را در سال‌های اخیر تجربه

کرده است.

کشور ایران با دارا بودن بیش از ۵۳میلیارد تن ذخایر معدنی متفاوت (بدون نفت و گاز طبیعی) دوازدهمین کشور بزرگ معدنی جهان است. عملیات اکتشافی انجام شده وجود ۶۰ نوع ماده معدنی مختلف را در سطح کشور به اثبات رسانده و ۱۴ نوع ماده معدنی دیگر نیز در حال اکتشاف است که از این جهت در کمتر کشوری چنین تنوع مواد معدنی وجود دارد. براساس بررسی‌های انجام‌شده ایران روی یک کمربند مهم معدنی قرار گرفته که حداقل در ۱۰نوع ماده معدنی به عنوان یکی از غنی‌ترین کشورها شناخته شده است.

بزرگ‌ترین معادن سنگ‌آهن دنیا در کشورهای برزیل، استرالیا، چین، هند و امریکا قرار دارند. میزان سنگ‌آهن موجود در جهان بالغ بر ۸۰۰میلیارد تن تخمین زده شده که حاوی ۲۳۰میلیارد تن آهن است. کانسارهای سنگ‌آهن در تمام سطح کشور وجود داشته و قابل رویت هستند. مجموع ذخایر و منابع سنگ‌آهن در ایران که اکتشاف تفصیلی آنها به پایان رسیده حدود ۴٫۳میلیارد تن برآورد شده است. اکتشاف کانسارهای سنگ‌آهن در ایران از سال ۱۳۳۷ (معدن شمش‌آباد اراک) آغاز و ۱۰سال بعد از سال ۱۳۴۷ توسط شرکت ملی ذوب‌آهن و پس از انقلاب توسط شرکت ملی فولاد ایران ادامه یافته و تاکنون استمرار داشته است. با توجه به نتایج عملیات اکتشافی و مطالعات انجام‌شده، مناطق آهن‌دار ایران به چهار منطقه تفکیک می‌شود که عبارتند از: ۱-منطقه همدان- اصفهان- کرمان (کانسار مهم این منطقه معادن گل‌گهر سیرجان در استان کرمان است) ۲- منطقه زنجان- سمنان- خراسان (با کانسار بزرگ معادن سنگ‌آهن سنگان در استان خراسان) ۳- منطقه انارک- بافق- یزد- کرمان (با کانسار مهم معادن چغارت و چادرملو) ۴- منطقه حوزه خلیج فارس بوشهر- بندرعباس- زاهدان. شرکت‌های سنگ‌آهن جلال‌آباد، چادرملو، گل‌گهر ۲، مرکزی، می‌شدوان و شرق ایران اصلی‌ترین تولیدکنندگان سنگ‌آهن ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر قسمت اعظم سنگ‌آهن صادراتی ایران از محصولات تولیدی شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران، ‌سنگ‌آهن مرکزی ایران، سنگ‌آهن گل‌گهر و چادرملو تامین می‌شود.

طبق گزارش سازمان زمین‌شناسی امریکا، ایران با تولید ۳۰میلیون تن سنگ‌آهن دهمین تولیدکننده بزرگ این ماده معدنی استراتژیک در سال ۲۰۱۱ میلادی لقب گرفت. تولید سنگ‌آهن ایران در سال ۲۰۱۰ میلادی نیز معادل ۲۸میلیون تن اعلام شده بود. چین، استرالیا، برزیل، هند، روسیه، اوکراین، آفریقای‌جنوبی، امریکا، کانادا و ایران ۱۰ تولیدکننده بزرگ سنگ‌آهن جهان در سال ۲۰۱۱ میلادی بودند. مصرف عمده فولاد در فعالیت‌های ساختمانی و صنعت حمل‌ونقل است. چین که با بیش از ۴۰درصد تولید فولاد جهان، نخستین تولیدکننده جهانی محسوب می‌شود، ضمن آنکه دومین تولیدکننده سنگ‌آهن جهان است، نخستین واردکننده آن نیز به شمار می‌رود. در سال ۲۰۱۳ میلادی، واردات سنگ‌آهن و کنسانتره و دیگر اشکال سنگ‌آهن سه کشور آسیایی چین (۸۱۹ میلیون تن)، ژاپن (۱۳۶ میلیون تن) و کره‌جنوبی (۶۳ میلیون تن) رتبه‌های اول تا سوم واردات جهانی سنگ‌آهن (با حجم ۱۲۲۰ میلیون تن و ارزش ۱۶۰ میلیارد دلار) را به خود اختصاص دادند.

طبق داده‌های گمرک ایران و سازمان تجارت جهانی صادرات سنگ و کنسانتره آهن ایران (کد HS-2601) از حول و حوش ۸۰۰هزار تن (با ارزش در حدود ۱۰میلیون دلار) در سال‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ با شیب رشد بسیار تندی به بیش از ۲۶میلیون تن (با ارزش بیش از ۲میلیارد دلار) در سال ۱۳۹۲ بالغ شد. صادرات سنگ‌آهن با میزان افزایش بیش از ۲۰۰برابر در دهه ۸۰، ضمن آنکه از افزایش قیمت‌های صادراتی سود برد، اما افزایش حجمی بیش از ۳۰برابری عامل اصلی رشد شدید آن محسوب می‌شود. در سال ۲۰۱۳ میلادی ایران هفتمین صادرکننده سنگ و کنسانتره آهن جهان بوده است. اوج صادرات سنگ‌آهن، کنسانتره و دیگر اشکال آن مربوط به سال ۱۳۹۲ با میزان ۲۶٫۵میلیون تن است. موضوع تکان‌دهنده صادرات ۹۹درصد سنگ‌آهن کشور به چین در دوره اوج آن (۲۰۱۳-۲۰۱۰) است. مواد خام در مقیاس انبوه به چین صادر شده و در مقابل کالاهای ساخته شده وارد شده است. صادرات سنگ‌آهن ایران در سال ۱۳۹۳ کاهش یافته که به علت تنزل قیمت‌های صادراتی جهانی و عدم توجیه استخراج سنگ معدن بوده است. پس از تجربه یک دوره تقریبا چهارساله قیمت بالای سنگ‌آهن، از ابتدای سال ۱۳۹۳ بهای آن روند نزولی در پیش گرفت و با کاهش شدید به کمتر از نصف سال قبل از آن رسید.

صادرات سنگ و کنسانتره آهن با مغایرت‌های بسیار وسیع ارزشی همراه بوده است. با مقایسه داده‌های وارداتی کشورهای واردکننده از ایران با داده‌های صادراتی گمرک ایران مشخص می‌شود که در کل دهه ۹۳-۱۳۸۳ طبق داده‌های گمرک ایران ۱۰۳میلیون تن سنگ‌آهن و کنسانتره با ارزش ۱/۵میلیارد دلار صادر شده و در همین حال در کل دهه متناظر میلادی (۲۰۱۴-۲۰۰۴) داده‌های وارداتی کشورهای واردکننده حاکی از واردات ۱۰۰میلیون تن سنگ‌آهن و کنسانتره با ارزش ۹/۱۰ میلیارد دلار است، لذا ۵٫۸ میلیارد دلار کم‌اظهاری یا تخلفات دیگر در صادرات سنگ‌آهن وجود داشته است. بالاترین میزان تخلف مربوط به سال ۱۳۹۰ شمسی (۲۰۱۱ میلادی) است. در حالی که گمرک ایران اعلام کرده در سال ۲۰۱۱، ۷۹۰میلیون دلار سنگ و کنسانتره آهن با وزن ۱۷میلیون تن به دنیا صادر شده، داده‌های وارداتی گمرک‌های کشورهای واردکننده حاکی از واردات ۴۱/۲میلیارد دلار سنگ و کنسانتره آهن با وزن ۶/۱۶میلیون تن است. به عبارت دیگر یک‌سوم ارزش واقعی صادراتی توسط صادرکنندگان ایرانی اظهار شده است.

روند صادرات فولاد (بیشتر خام) در سال‌های اخیر رشد سریعی داشته، به صورتی که از کمتر از یک‌میلیون تن در سال ۱۳۸۹ به ۳٫۳میلیون تن در سال ۱۳۹۳ افزایش یافته است. رشد قابل توجه صادرات فولاد کشور (وزنی ۱۲۵درصد و ارزشی ۹۲درصد) در سال ۱۳۹۳ نسبت به سال ۱۳۹۱ که توام با کاهش ۳۷درصدی واردات و افزایش نه‌چندان جبران‌کننده ۱۲درصدی تولید فولاد کشور در این دوره است، حاکی از تعمیق رکود در زنجیره فولاد و تداوم روند کاهشی تراز کل مصرف فولاد کشور (صنایع فلزی و ساختمان) است.

در مقایسه با رشد نمایی صادرات مواد خام و اولیه صنعتی با ارزش‌افزوده پایین در زنجیره ارزش فولاد (سنگ و کنسانتره آهن و فولاد خام)، صادرات کالاهای نهایی زنجیره ارزش (مبتنی‌بر همین مواد اولیه صادراتی) بسیار ناچیز بوده و روند کاهشی داشته است. در زنجیره ارزش تولیدات صنعتی فلزی، با فرآوری سنگ‌آهن و فولاد خام به سمت کالاهای نهایی، ارزش تولیدات به ترتیب بیش از ۱۰۰ و ۲۰ برابر افزایش می‌یابد. روند رشد بی‌سابقه خام‌فروشی که از صادرات سنگ‌آهن و کنسانتره در حال حرکت به سمت صادرات فولاد خام است، صادرات ارزش‌افزوده، اشتغال و ثروت‌های ملی است. با وجود سرمایه‌گذاری‌های سنگین و واردات تکنولوژی‌های گران‌قیمت، صنایع بالادستی فولاد کشور با عمق صنعتی پایین و عدم ایجاد زنجیره‌های صنعتی کارآمد، ارتباط کافی و موثری با صنایع کوچک و متوسط پایین‌دستی داخلی ایجاد نکرده‌اند. مصرف انرژی در شاخه‌های صنعت انرژی‌بر فولاد کشور بین ۳۸ تا ۱۸۰درصد از متوسط جهانی بالاتر است. روند جهانی توسعه زنجیره ارزش فولاد کشورها از صنایع پایین‌دستی به سمت صنایع بالادستی است، اما در ایران جهت روند توسعه برخلاف جهان است. در دهه ۸۰ عمده سرمایه‌گذاری صنعتی کشور معطوف صنایع بالادستی سرمایه بر متکی به منابع (انرژی و مواد اولیه ارزان) و با ایجاد ارزش‌افزوده پایین بوده است. در مجموع صنایع کوچک و متوسط (پایین‌دستی اشتغالزا و با ایجاد ارزش‌افزوده بالا) بخش خصوصی سهم پایینی را به خود اختصاص داده‌اند. نکته جالب توجه سرمایه‌بری بسیار بالا و اشتغالزایی بسیار پایین صنایع بزرگ بالادستی فولاد است. لذا تمرکز صرف در جهت توسعه تولید فولاد خام در واحدهای دولتی و شبه‌دولتی با سرمایه‌بری بالا و استفاده از سنگ‌آهن و منابع انرژی ارزان و از سویی کارآیی و کارآمدی پایین، آن هم جهت صادرات، جز ایجاد رانت و هدر دادن بیشتر منابع کشور نتیجه‌یی دربرنخواهد داشت. متاسفانه توسعه صنعت فولاد در قالب واحدهای دولتی و شبه‌دولتی، حمایت‌های بی‌دریغ دولت‌ها (در قالب شعارهای زیبای خودکفایی صنعتی)، تزریق مداوم رانت به صنعت بالادستی فولاد کشور، آن را به‌شدت به مواد اولیه و انرژی ارزان و غیررقابتی وابسته کرده است. گسترش صنعت فولاد که اتکای شدید به منابع کمیاب (سرمایه، انرژی و آب) دارد بدون توسعه همزمان صنایع پایین‌دستی (با نیاز به مراتب کمتر به منابع کمیاب و اشتغالزایی به مراتب بیشتر)، توجیه ندارد. در پایان امید می‌رود به جای هموار کردن مسیر این صنعت برای کسب درآمدهای ارزی سهل‌الوصول بیشتر و تداوم خام‌فروشی (اعم از سنگ‌آهن یا فولاد خام)، دست‌اندرکاران و مسوولان به موارد ذیل توجه لازم را مبذول کنند.

(۱) صادرات خام‌فروشی سنگ و کنسانتره آهن کاملا متوقف شود. ایران در حدود نیم‌درصد از معادن سنگ‌آهن جهان را دارا بوده و با توجه به وزن اقتصادی و جمعیتی کشور در جهان، صادرات سنگ‌آهن از نظر راهبرد کلان امنیت اقتصادی و صنعتی به هیچ عنوان به صلاح نیست.

(۲) صادرات فولاد خام کشور به‌شدت محدود شود و خط‌های تولید کارخانجات فولاد کشور به جهتی هدایت شوند که تولیدات آنها (به جای صادرات) قابل مصرف توسط واحدهای پایین‌دستی داخلی باشد.

(۳) صنایع کوچک و متوسط پایین‌دستی صنایع فولاد کشور توسعه یابند، این واحدها ضمن ایجاد اشتغال و ارزش‌افزوده بالا نیاز به سرمایه‌گذاری به مراتب کمتری (یک‌چهارم صنایع بزرگ بالادستی) دارند. تا زمان تداوم صادرات مواد خام و اولیه زنجیره فولاد، بخشی از درآمدهای صادراتی به توسعه صنایع پایین‌دستی زنجیره تامین فولاد اختصاص یابد.